Bugün psikoloji tarihinin en tartışmalı deneylerinden birini konuşacağız. Hem bilimsel açıdan çığır açan… hem de etik açıdan rahatsız edici olan bir deney.
Başrolde küçük bir bebek var.
Ve bir beyaz fare.
Deneyin Arka Planı
1920 yılında John B. Watson ve asistanı Rosalie Rayner, davranışçılık kuramını kanıtlamak için bir deney tasarladı.
Watson’ın temel iddiası şuydu:
İnsan davranışlarının büyük kısmı öğrenilir.
Duygular bile.
Bu iddiayı test etmek için 9 aylık bir bebek seçildi: “Albert B.” (gerçek kimliği uzun yıllar tartışmalı kalmıştır).
Deneyin ilk aşamasında Albert’a çeşitli uyaranlar gösterildi:
- Beyaz fare
- Tavşan
- Maymun
- Maske
- Pamuk
Albert bu nesnelere karşı hiçbir korku belirtisi göstermedi.
Özellikle beyaz fareye karşı sakin ve meraklıydı. Yani başlangıçta “fare korkusu” yoktu.
Koşullanma Süreci
İkinci aşamada klasik koşullanma devreye girdi.
Albert fareye dokunmaya çalıştığı anda, arkasında metal bir çubuğa çekiçle yüksek ses çıkarıldı.
Bebek doğal olarak irkildi ve ağladı.
Bu eşleştirme birkaç kez tekrarlandı:
Beyaz fare + yüksek ses = korku
Kısa süre sonra yalnızca fare gösterildiğinde bile Albert ağlamaya başladı. Artık yüksek sese gerek yoktu. Korku öğrenilmişti.
Daha da çarpıcı olan neydi biliyor musunuz?
Albert yalnızca fareden değil;
- Tavşandan
- Kürk mantodan
- Noel Baba maskesinden de korkmaya başladı. Yani korku genellenmişti.
Bu, klasik koşullanmanın sadece tek bir nesneyle sınırlı kalmadığını; benzer uyaranlara da yayılabileceğini gösterdi.
Deney Neyi Kanıtladı?
Bu deney, Ivan Pavlov’un klasik koşullanma modelinin duygulara da uygulanabileceğini gösterdi.
Korku doğuştan gelmek zorunda değildi. Öğrenilebilirdi. Davranışçı yaklaşım için bu büyük bir kanıttı.
Peki Etik?
Bugün bu deney yapılabilir miydi?
Hayır.
Albert’ın korkusu deney sonunda giderilmedi. Yani sistematik duyarsızlaştırma uygulanmadı.
Günümüzde etik kurullar, özellikle çocuklar üzerinde:
Bilinçli zarar oluşturacak
Kalıcı psikolojik etki bırakabilecek çalışmalara kesinlikle izin vermez.
Bu yüzden Little Albert deneyi, psikoloji tarihinde hem öğretici hem de etik açıdan uyarıcı bir örnek olarak anılır.
Peki eğer korku öğrenilebiliyorsa…
Günlük hayatta geliştirdiğimiz birçok kaygı, fobi ve kaçınma davranışı da öğrenilmiş olabilir mi?
Belki çocuklukta yaşanan küçük bir olay, belki tekrar eden bir ebeveyn tepkisi, belki ani bir travmatik deneyim…
Ve sonra bir bakıyoruz, nedenini bilmediğimiz bir korkuyla yaşıyoruz.
Little Albert deneyi bize şunu gösterdi: Duygularımız sandığımız kadar “doğal” olmayabilir. Bazıları öğrenilmiş olabilir.
Ve öğrenilen şeyler… yeniden öğrenilebilir.
Kaynaklar
Watson, J. B., & Rayner, R. (1920). Conditioned emotional reactions. Journal of Experimental Psychology, 3(1), 1–14.
Harris, B. (1979). Whatever happened to Little Albert? American Psychologist, 34(2), 151–160.
Beck, H. P., Levinson, S., & Irons, G. (2009). Finding Little Albert: A journey to John B. Watson’s infant laboratory. American Psychologist, 64(7), 605–614.
Fridlund, A. J., Beck, H. P., Goldie, W. D., & Irons, G. (2012). Little Albert: A neurologically impaired child. History of Psychology, 15(4), 302–327.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder